خومەینی یەخەی عەباكەی گرتم و پێی گوتم:
من ئەمنیەتی كوردستانم لە تۆ دەوێت!
منیش پێم گوت:
منیش خودموختاری كوردستانم لە تۆ دەوێت!
کاوه ئهمین
من ئەمنیەتی كوردستانم لە تۆ دەوێت!
منیش پێم گوت:
منیش خودموختاری كوردستانم لە تۆ دەوێت!
کاوه ئهمین
پرسیار: یەكەمین جار بوویە ئەندامی كام پارتی كوردی؟
شێخ عیزەدین: لەبەر ئەوەی ئێمە بۆخۆمان بەرزنجین و شێخ ساڵحی بابم لە یاریدەدەرانی شێخ مەحموود بوو، هەر لەوكاتەوە رۆحی كوردایەتی لە بنەماڵەی ئێمەدا بووە. دوای ئەوەی كە رەزا شا رووخا و رۆحی كوردایەتی زیندوو بووەوە لە بانە و ناوچەكانی دیكە، منیش هەر وەك خەڵكی دیكە ئەو رۆحەم تێدا گەشەی سەند و بەهێز بوو. پاشان بۆ تەواو كردنی خوێندن چوومە موكریان. موكریان لەچاو ناوچەكانی دیكە هەست و روحی كوردایەتی و ئازادیخوازی زیاتر تێیدا گەشەی كردبوو، عولەمای زۆر و شاعیری بەرجەستەی میللی لێبوو. كۆمەڵەی ژ.ك دەستیكردبوو بە گەشەكردن و پەرەی سەندبوو لەنێو خەڵكدا. دیارە ئەو رەفیق و فەقێ و مەلایانە كە لەوێ بوون، هەموو رووحی كوردایەتییان تێدابوو و ئەندامی كۆمەڵەی (ژێ كاف) بوون، منیش پێم خۆشبوو ببمە ئەندام. دوای ئەوەی بەینێك، كە من گۆڤاری (نیشتمان)م دەخوێندەوە و رەفیقەكانم باسیان بۆ دەكردم، زەمینەی بوونم بە ئەندامی (ژێ كاف) پەیدا بوو. تا رۆژێك لەگەڵ مەرحومی مەلا محەممەدی وەڵزی، چووینە كۆمەڵە، بۆ لای قازی كاكە حەمەی قزڵجی و لەوێ داخڵی (ژێ كاف) بووم.
پرسیار: ئەوكاتە ئەندامەكان ناوی نهێنیان هەبوو، ناوی نهێنی تۆ چ بوو؟
شیخ عیزەدین: ناوی نهێنی من (هەوێن) بوو.
پرسیار: بەبڕوای تۆ (ژێ كاف) بۆ هەڵوەشایەوە و پاشان دیموكرات دروستبوو، پێتوایە كورد لەوە زەرەری كرد یان قازانج؟
شێخ عیزەدین: ئەو پرسیارە زۆر گفتوگۆ و دەماقەڵە هەڵدەگرێت. پێش هەموو شتێك كۆمەڵەی (ژێ. كاف) كۆمەڵەیەكی بەتەواوی كوردانە بوو، ئەندامەكانی زۆر پاك و نیشتیمانپەروەر بوون. مامۆستا هێمن لە پێشەكی تاریك و رووندا چاك باسی لێوە كردووە. (ژێ كاف) تایبەت بوو، كوردایەتی هەموو شتێك بوو بۆیان، هەروەها رزگاركردنی هەموو كوردستانی گەورە ئامانجی سەرەكی بوو، لەگەڵ هەموو بەشەكانی كوردستان پەیوەندییان هەبوو، بۆ نموونە لەگەڵ حیزبی هیوا پەیوەندییان هەبوو، بۆیە ئامانجی (ژێ كاف) زۆر گەورەتر بوو لە ئامانجەكانی حیزبی دیموكرات.
پرسیار:حیزبی نوخبەیەكی بوو یان جەماوەری بوو؟
شێخ عیزدەین: حیزبی نوخبە (هەڵبژاردە) بوو، بەڵام كاریگەرییەكی زۆری لەسەر خەڵكەكە هەبوو، خەڵك دەیزانی كە كۆمەڵە هەیە.
رووادو: پێشەوا قازی محەممەد ئەوكاتە ئەندامی كۆمەڵەی (ژێ كاف) بوو. ئێوە دەتانناسی؟
شێخ عیزەدین: من لە دواییدا ناسیم، بەڵام بیستبووم كە چەند پیاوێكی گەورەیە. قازی محەممەد كەسایەتیەكی میللی گەورە بوو، هەر لە ئەساسدا خانەوادەكەیان وابوون، خانەوادەیەكی سیاسی، كۆمەڵایەتی نیشتیمانپەروەر بوون، رووحێكی بەرزی كوردایەتی و خزمەت بە خەڵكیان هەبووە، ئەوە جگە لەوەی پێشەوا خۆی هەستێكی نەتەوەیی كوردانەی بەرزی هەبوو. مەلایەكی ئاسایی نەبوو. قازی محەممەد دەبێت وەكو كەسایەتییەكی رۆحانی بەرز و كەسایەتییەكی سیاسی گەورە تەماشا بكرێت.
رووادو: باشە كەوابێت بۆ كۆمەڵەی (ژێ كاف) هەڵوەشایەوە؟
شێخ عیزەدین: لەبەر ئەو شتانەی باسمكرد.
پرسیار: لەبەرئەوەی داوای رزگاركردنی هەموو كوردستانی دەكرد؟
شێخ عیزەدین: بەڵێ، ئایا ئەو داوایە بۆ ئەوكات و هەلومەرجی كوردستان، مومكین بوو؟ كۆمەڵەی (ژێ كاف) لەبەر چاكبوونەكەی بەكەڵك نەدەهات، نەك لەبەر خراپبوونەكەی. ئەوكاتە لە لایەك حیزبی تودە هەبوو، لەلایەكی دیكەشەوە فیرقەی دیموكرات لە ئازەربایجان، هەروەها رووسەكان لە ناوچەكەدا دەستەڵاتداربوون و كاریگەریشیان لەسەر كورد هەبوو، رەنگە ئەوان پێیان خۆشبووبێت كە كوردیش شتێكی لە بابەتی تودە و فیرقەی دیموكراتی هەبێت، نەك (ژێ كاف). ئەوەبوو قازی محەممەد و هاوڕێكانیشی گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە (ژێ كاف) لەو هەلومەرجەدا سەركەوتوو نابێت، هەروەها ئینگلیزەكان و توركەكان بە سەرۆكایەتی ئەتاتورك، بەو ئامانجانەی (ژێ كاف) خەباتی بۆ دەكرد رازی نەبوون. ئێمە دەمانویست هەموو كوردستان ئازاد ببێت، ئەوەش نەدەگونجا بۆ ئەو سەردەمە.
پرسیار: بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆماری كوردستان دامەزرا؟
شێخ عیزەدین: ئاخر كۆماری كوردستان تەنها لە ئێران دامەزرا، مەبەستی من ئەوەیە كە ئامانجی كۆمەڵەی (ژێ كاف) كوردستانی گەورە بوو.
پرسیار: ئەی كەس ناڕەزایی نیشان نەدا لە هەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵەی (ژێ كاف)؟
شێخ عیزدەین: بەڵی هەبوو، هەندێكیان هەر نەبوونە ئەندامی حیزبی دیموكرات، یەكێك لەوانە مامۆستا هەژارە كە نەبووە ئەندامی حیزبی دیموكرات و دەیگوت دوای كۆمەڵەی (ژێ كاف) دڵم بڕوایی نادات بچمە نێو هیچ حیزبێكەوە.
پرسیار: باشە بە بڕوای تۆ هۆكارە دەرەكییەكان یانیش ناوخۆییەكان بوونە هۆی رووخانی كۆماری كوردستان؟
شێخ عیزەدین: هەردووكیان. دەزانی چۆنە، كۆماری كوردستان، سیمبوڵێكی گەورەیە كە ماوەتەوە بۆ گەلی كورد، هەروەها قازی محەممەدیش كە پێشەوایەك بووە، هەموو ساڵێك خەڵكی كوردستان لەو یادەدا رێزی لێدەگرن. لە شتە گرنگەكانی كۆماری كوردستان ئەوەیە كە زمانی كوردی بووە زمانی رەسمی، سووپای پێشمەرگە دروستبوو و زۆرشتی پۆزەتیڤی دیكە.
پرسیار: كاتێك ئاڵای كورستان لە مەهاباد هەڵكرا ئێوە لە كوێ بوون؟
شێخ عیزەدین: ئەو كاتە من لە بۆكان بووم، لە ماهاباد نەبووم، بەڵام لە هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە بۆكان بەشداریم كرد.
پرسیار: رۆڵی بارزانییەكان و حەمەڕەشید خانی بانە چۆن بوو؟
شێخ عیزدەین: هەردوولایان دەوری چاك و كاریگەریان هەبوو، حەمەڕەشید خان لە لای سەقزەوە لەگەڵ فەیزوڵڵا بەگییەكان شەڕیان لەگەڵ دەوڵەت دەكرد. دیارە هەموشمان دەزانین كە مەلا مستەفا ئەوكاتە ژەنهراڵ بوو و ئەو هەموو پیشمەرگەیەی لەگەڵ بوو، دەورێكی گەورهی گێڕا لە دروستكردنی كۆماردا، دواییش كە كۆمار رووخا لەگەڵ دەوڵەتدا كەوتنە شەڕەوە و چوو بۆ شوورەوی.
پرسیار: تۆ لەدوای رووخانی كۆمار، پشتیوانیت لە راپەڕینی جوتیاران كرد، ئەوە چۆن بوو؟
شێخ عیزەدین: با یەك شت بە تۆ بڵێم، ئاغاكان بۆ من خراپ نەبوون. دیارە نامەوێت تەبلیغ بۆخۆم بكەم، بەڵام من ئەو رۆحییەتەم هەر لەسەرەتاوە هەبووە كە لایەنگری هەژاران بووم و دژی زۆرداری بووم. هەرزوو لەوە تێگەیشتبووم كە رەعیەتی جۆرە كۆیلاتییەك بوو. دژی شێخایەتی بووم، مەبەستم عیرفانی نییە، دژی ئاغا و رەعیەتی بووم. بەڵام ئەم دیاردانە جێگیر ببوون و ببوونە باو. من هەمیشە لەگەڵ مافی ژناندا بووم، ئەوكاتەی كە لە سابڵاخ بووم یان لە هەرشوێنێكی دیكە بووبم دیفاعم لە ژنان كردووە بۆ نموونە ئەگەر كچێك لە منداڵیدا "گەورە بە بچوكی" پێكرایە یا بەر خوێندرابا، كە گەورە دەبوو رازی نەدەبوو، من بۆم دەنووسین كە ئەو نیكاحە سەحیح نەبووە، ئازادی بە هەر كەس مێرد دەكەی. ئەساسەن ئێمە مەسەلەی وەلی موجبیرمان رەتدەكردەوە (كە بابەكە بێ ئەوەی پرس بە كچەكەی بكات بە مێردی بدات). من لە هەموو ژیانمدا دژ بە ئیرتجاع و كۆنەپەرستی بووم و یەكێك لەوانە بووم كە زۆر تەبلیغم بۆ ئەوە كردووە كە خەڵك بچن بخوێنن. جارێكیان پیاوێك هاتە لام، پێیان وتبوو ئەگەر كوڕەكەت بەردەوام بێت لە خوێندن كافر دەبێت، منیش پێم وت بە پێچەوانەوە ئەگەر نەهێڵیت بخوێنێ كافر دەبێت، چونكە سبەینێ هاوڕێكانی دەگەنە پلە و پایەی بەرزی كۆمەلایەتی و زانستی، ئەوكاتە كوڕەكەی تۆش بەجێ دەمێنێت و پێیوادەبێ كە ئەوە دین بووە مانیعی پێشكەوتنی بووە. لە پای ئەوەی كە پشتیوانیم لە جووتیارەكان دەكرد، ئاغاكان دەریانكردم، نەك هەر من زۆر مەلای دیكەشیان دەركرد.
پرسیار: ئەی لەلایەن ساوەكەوە ئازار نەدەدرای؟
شێخ عیزەدین: راستییەكەی جێگەومەكانی من لەوە گەورەتر بوو، نەیاندەوێرا بمگرن، بەڵام بانگیان دەكردم و خەڵكیان رادەسپارد، خەڵكێكی زۆر لە مەهاباد لایەنگری من بوون و تەنانەت چەند مەلایەك كە پەیوەندیان لەگەڵ دەوڵەتدا هەبوو، زۆرجار پێیان دەگوتم كە ئاگام لە خۆم بێت. یەكێك لەو مەلایانە كە حەزناكەم ناوی بێنم، چووبووە ورمێ، لەوێ سەیادیان پێی گوتبوو شیخ عیزەدین كۆمۆنیستە و لەبەر خەلك نەبا خەلعی لیباسمان دەكرد، مەلاكەیش پێی گوتبوو نەخێر وانییە! كە هاتەوە بۆ مەهاباد بۆی گێڕامەوەو وتی دەتگرن. منیش وتم من كۆمۆنیست نیم! ئەوەش لەوەوە سەرچاوەی گرتبوو كە من ئینسانێكی رۆشنفكر و ئازادیخواز بووم، وەك خەلكم بیرنەدەكردەوە، لەبەرئەوە دەیانگوت شێخ عیزەدین كۆمۆنیستە. دیارە من ئێستایش كۆمۆنیست نیم، بەڵام ئەگەر بڵێی لەبەرەی چەپم، بەڵێ ئەوە راستە.
پرسیار: چۆن هەم زانایەكی ئیسلامیت و هەمیش لایەنگری چەپ و ماركسیزم دەكەی؟
شێخ عیزدەین: ئەوە دوو لایەنی هەیە، ماتریالیست بوون و سۆسیالیست بوون دوو شتە، دەكرێت تۆ سۆسیالیست بیت لایەنگری عەدالەتی كۆمەڵایەتی بیت، لایەنگری یەكسانی و مافی ژن بیت. من ماتریالیست نیم، بەڵام دیارە لە زۆرشتی مەزهەبی من فەلسەفەی خۆم هەیە. من بڕوای تەواوم بەوەیە كە دەبێت دین لە دەوڵەت جیابكرێتەوە، ئەمڕۆ سەردەم سەردەمی زانستە، دین لایەنێكی مەعنەوی مرۆڤایەتییە، بەڵام ئەوەی كە ئەمڕۆ بتوانێت دەوڵەت بەڕێوە بەرێت، عیلمانییە. مرۆڤەكان نابێت دژایەتی بیروڕاو و ئاینی یەكتری بكەن، هەموو كەس ئازادە چ دینێك هەڵدەبژێرێت و چۆن بیردەكاتەوە.
پرسیار: كە رژێمی شا رووخا، داواكاری كوردانی رۆژهەڵات لە كۆماری ئیسیلامی چ بوو، ئایا ئەو داواكاریانە بۆ ئەوكاتە مەعقول بوون؟ ئەگەر وابێت ئەی ئێران بۆ رازی نەبوو؟
شێخ عیزەدین: داواكاری ئێمە خودموختاری بوو لە چوارچێوەیی ئێران دا. كە ئەوە حەدی ئەقەلی مافەكانە. بەڵام لەبەرئەوەی كۆماری ئیسلامی لە ئەساسدا حازر نەبوو هیچ هەقێك بدات، تەنها ئامانجی ئەوەبوو دەیویست كۆماری ئیسلامی وەلایەتی فەقێ دابمەزرێنێ و ئازادی و دیموكراسی خەڵك زەوت بكات. هەتا لەگەل شیعەكانیش كە هاوبیری ئەو نەبوون، هاوكاری نەكردووە و ئەوانیشی قبول نەبوو. مەسەلەكە ئەوە نییە ئەو هەقێكی داوە بە ئێمە و ئێمە وەرمان نەگرتبێت، ئەو ئامادە نەبوو هیچ هەقێك بدات، یان مافی گەلی كورد بە رەسمی بناسێ. وەك مەعلوومە ئێمە نەبووین چوبێتین شەڕ لەگەل دەوڵەتدا بكەین، ئەوە دەوڵەت بوو هاتە سەر ئێمە و لەگەڵمان بە شەڕهات. بەڵام لە شەڕەكەدا، شكستیان خوارد، ئەوەبوو خومەینی تەقەزایكرد كە حازرە بۆ ئاشتی. ئێمەش وڵاممان دایەوە : هەیەتی نمایندەگی خەلكی كوردمان دروستكرد، كە پێكهاتبوو لە من، دیموكرات، كۆمەڵە، سازمانی چریكی فیدایی كوردستان.ئەوەش بە بڕیارنامەیەك - كە هەموو ئیمزامان كردبوو، كە ئێمە حازرین لەگەل كۆماری ئیسلامی گفتوگۆ بكەین - لە سەرتاسەری كوردستان بلاوبووەوەو لە هەموو رۆژنامەكانیشدا ئیعلانكرا. لە هەموو شوێنێكیش ئەو دروشمە هەبوو: مامۆستا، دیموكرات، كۆمەڵە، فیدایی – یەكبگرن! دواییش ئەسڵەن مەعلووم بوو كە كۆماری ئیسلامی لە ماهیەتیدا نەبوو، هیچ ئازادیەك یا هیچ هەقێك بدات. تەنانەت ئازادی فەردیشی لە ئینسانەكان زەوتكردووە.
پرسیار: تۆ بۆخۆت لەگەڵ ئایەتوڵڵا خومەینیدا دانیشتووی تاوەكو باسی كێشەی كوردی لەگەڵ بكەی. هەڵوێستی ئەو چ بوو؟
شێخ عیزەدین: بەڵی بینم و هەر زوو زانیم كە هیچ مافێك بە كورد نادات، هەموو قسەكانی تەنها لەسەر كۆماری ئیسلامی بوو، كە گفتوگۆمان لەگەڵ كرد تەنها دەیگوت :هەموو شتێك باش دەبێت. ئێمەیش پێمان وت كە لە كوردستان زوڵم كراوە، ئەویش دەیگوت : جا خۆ زوڵم لە ئێمەش كراوە. كەسێكی وریا بوو، قسەی خۆی بە دەستەوە نەدا. ئێمە كۆمەڵێك مەلا بووین، مەلاكان دەیانگوت مادام هەر حوكومەتێكی ئیسلامی دەبێت، با شیعە و سووننە نەبێت و یەك ئیسلامی هەبێت. منیش بە خومەینیم وت كە ئێمە هەقی خودموختاریمان دەوێت بۆ كوردستان. كاتێكیش هەستاین بڕۆین، خومەینی یەخەی عەباكەی گرتم و پێی گوتم: من ئەمنیەتی كوردستانم لە تۆ دەوێت! منیش لە وەڵامدا پێم گوت: منیش خودموختاری كوردستانم لە تۆ دەوێت! ئێستاش پێموانییە ئەو كۆمارە ئیسلامییەی ویلایەتی فەقیهە، هیچ هەقێك بە كورد و غەیرە كورد، بدات. تەنها رێگا، رووخاندنی ئەو حكومەتەیە و دروستبوونی حكومەتێكی دیموكراتییە.
پرسیار: زۆرجار لێرە و لەوێ باسی ئەو هەشت مادەیە دەكرێت كە كورد پێشكەشی ئێرانی كرد، یەكێك لەو مادانە دەركردنی كوردە ئاوارەكانی باشوور بەتایبەتیش بارزانییەكان بوو، ئەوە پیشنیازی كێ بوو؟
شێخ عیزەدین: ئەو پرسیارە وەك دەڵێن هەویرێكە زۆر ئاو دەكێشێت. دەبێ مووفەسەل قسەی لێ بكرێ. بەڵام خولاسەكەی ئەوەیە.دەوڵەت هەیەتێكی ناردبوو بۆ گفتوگۆ لەگەل ئێمە. هەیەتەكە، لە كەسانی وەك فروهەر، ئایەتووڵا نووری، و..هتد. پێكهاتبوو. سەرەتا كە هاتن پێشوازییەكی باشیان لێكرا، پاشان لە وێڕا یەكسەر هاتن بۆ ماڵی ئێمە، پێشیان وتبووم كە بۆ نەهارێ لە مالی میرزا رەحیمی خەڕازی داوەتین. دوایی كە دانیشتین، هەیەتەكەی دەوڵەت پێیان گوتین، ئێوە داخوازیەكانی خۆتان، چیتان دەوێ، بینووسن. ئێمەیش چەندین سەعات دانیشتینمان كرد، هەیەتەكەی ئێمە ئەوانە بوون: من، شێخ جەلال، كاك فوئاد، دوكتۆر قاسملو، كاك سەلاحی موهتەدی، مامە غەنی، سەناری مامەندی و جەماعەتێكی زۆری دیكە لەو ژوورەدا بوون. هەروەها 60-70 نەفەر لە دەرەوە چاوەڕوان بوون، تا بزانن بڕیاری چی دەدەین. ئەو جەماعەتە لە شارەكانی كوردستانەوە هاتبوون، وەك سەقز، بانە، سەردەشت، بۆكان، مەریوان و..هتد. ماددەكان پاش گفتوگۆیەكی تێر و تەسەل، تەسویبكران. مادەی 8 لە كۆتاییدا مەترەح بوو، بەڵام بەڕاستی من نازانم چۆن ماددەكە مەترەحكرا و كێ پێشنیازی كردبوو. بەڵام كە مەترەح بوو، كەس موخالیفی نەبوو. تەنیا سەناری مامەندی نەبێت، مولاحەزەیەكی لە سەر هەبوو، كە وتی ئەو بەندە موبهەمە، دەبێ بەشێوەیەك بێت كە مەعلوم بێ مەبەست لەوە چییە. ئەوەبوو قسەكانی لەبەرچاوگیرا، و ئیسلاحكرا و لە كۆتاییدا لەسەری رێككەوتین.پێشنویسی ماددەكان، مەرحومی دوكتۆر قاسملوو و كاك سالاح پاكنووس و رێكیانخست. لە كۆتاییدا تەسلیمی هەیئەتی ئێرانمان كرد.
پرسیار: پێتوایە، دروستكردنی حیزبی كۆمۆنیستی ئێران وەكو خۆكوژییەك بوو بۆ كۆمەڵە؟
شیخ عیزدەین: من پێم خۆشە هەموو رێكخراوە سیاسییە كوردییەكان سەربەخۆ بن و لە سەر پێی خۆیان راوەستن، ئەگەر دۆستایەتی و هاوكاری لەگەل شۆڕشگێڕان یان هێزی سیاسی ئێرانیشدا دەكەن، دەبێت پێ لەسەر سیاسەتی سەربەخۆیانەی خۆیان دابگرن. لەبەر ئەوە، بوونی كۆمەڵەم بە حیزبی كۆمۆنیستی ئێران پێ باش نەبوو، هەر ئەودەم قسەشم لەگەل كردن و بۆشم نووسین.
پرسیار: ئێران لە جاران دڕتر پەلاماری كورد دەدات، لەم ماوەیەدا چەندین چالاكڤانی كورد لەسێدارەدران، هاوكات پارتی ژیانی ئازادی كوردستان (پەژاك)، چالاكییە سیاسی و سەربازییەكانی چڕتر كردووەتەوە، رای ئێوە چییە؟
شێخ عیزەدین: من لە بارەی كار و فەعالیەتی ئەو حیزبە سیاسیانە هیچ تەوسیەیەك یا پێراگەیاندنێكم نییە. هەرحیزبێك چۆنی پێ مەسڵەحەتبێت وادەكات. بەڵام بە بڕوای من، خەباتی سیاسی بۆ شەرایتی ئەوڕۆ زۆر موناسیبە. شەڕی چەكداری سەحیح نییە، مەگەر دوژمن هێرشت بكاتە سەر و لەگەڵت بەشەڕ بێت، ئەوا تۆ پێویستە دیفاع لە خۆت بكەی و پێویستە دەستبكەیەوە. ئەو خەباتەی ئەوڕۆ لە كوردستان دەكرێ، هەمووی بە خاتری ئەوەیە چەوساندنەوە لە سەر میللەتی كورد نەمێنێ و میللەتی كورد بە مافی رەوای خۆی بگات.
سهرچاوه: ههفتهنامهی رووداو چاپی ئوروپا، ژماره 49.
شێخ عیزەدین: لەبەر ئەوەی ئێمە بۆخۆمان بەرزنجین و شێخ ساڵحی بابم لە یاریدەدەرانی شێخ مەحموود بوو، هەر لەوكاتەوە رۆحی كوردایەتی لە بنەماڵەی ئێمەدا بووە. دوای ئەوەی كە رەزا شا رووخا و رۆحی كوردایەتی زیندوو بووەوە لە بانە و ناوچەكانی دیكە، منیش هەر وەك خەڵكی دیكە ئەو رۆحەم تێدا گەشەی سەند و بەهێز بوو. پاشان بۆ تەواو كردنی خوێندن چوومە موكریان. موكریان لەچاو ناوچەكانی دیكە هەست و روحی كوردایەتی و ئازادیخوازی زیاتر تێیدا گەشەی كردبوو، عولەمای زۆر و شاعیری بەرجەستەی میللی لێبوو. كۆمەڵەی ژ.ك دەستیكردبوو بە گەشەكردن و پەرەی سەندبوو لەنێو خەڵكدا. دیارە ئەو رەفیق و فەقێ و مەلایانە كە لەوێ بوون، هەموو رووحی كوردایەتییان تێدابوو و ئەندامی كۆمەڵەی (ژێ كاف) بوون، منیش پێم خۆشبوو ببمە ئەندام. دوای ئەوەی بەینێك، كە من گۆڤاری (نیشتمان)م دەخوێندەوە و رەفیقەكانم باسیان بۆ دەكردم، زەمینەی بوونم بە ئەندامی (ژێ كاف) پەیدا بوو. تا رۆژێك لەگەڵ مەرحومی مەلا محەممەدی وەڵزی، چووینە كۆمەڵە، بۆ لای قازی كاكە حەمەی قزڵجی و لەوێ داخڵی (ژێ كاف) بووم.
پرسیار: ئەوكاتە ئەندامەكان ناوی نهێنیان هەبوو، ناوی نهێنی تۆ چ بوو؟
شیخ عیزەدین: ناوی نهێنی من (هەوێن) بوو.
پرسیار: بەبڕوای تۆ (ژێ كاف) بۆ هەڵوەشایەوە و پاشان دیموكرات دروستبوو، پێتوایە كورد لەوە زەرەری كرد یان قازانج؟
شێخ عیزەدین: ئەو پرسیارە زۆر گفتوگۆ و دەماقەڵە هەڵدەگرێت. پێش هەموو شتێك كۆمەڵەی (ژێ. كاف) كۆمەڵەیەكی بەتەواوی كوردانە بوو، ئەندامەكانی زۆر پاك و نیشتیمانپەروەر بوون. مامۆستا هێمن لە پێشەكی تاریك و رووندا چاك باسی لێوە كردووە. (ژێ كاف) تایبەت بوو، كوردایەتی هەموو شتێك بوو بۆیان، هەروەها رزگاركردنی هەموو كوردستانی گەورە ئامانجی سەرەكی بوو، لەگەڵ هەموو بەشەكانی كوردستان پەیوەندییان هەبوو، بۆ نموونە لەگەڵ حیزبی هیوا پەیوەندییان هەبوو، بۆیە ئامانجی (ژێ كاف) زۆر گەورەتر بوو لە ئامانجەكانی حیزبی دیموكرات.
پرسیار:حیزبی نوخبەیەكی بوو یان جەماوەری بوو؟
شێخ عیزدەین: حیزبی نوخبە (هەڵبژاردە) بوو، بەڵام كاریگەرییەكی زۆری لەسەر خەڵكەكە هەبوو، خەڵك دەیزانی كە كۆمەڵە هەیە.
رووادو: پێشەوا قازی محەممەد ئەوكاتە ئەندامی كۆمەڵەی (ژێ كاف) بوو. ئێوە دەتانناسی؟
شێخ عیزەدین: من لە دواییدا ناسیم، بەڵام بیستبووم كە چەند پیاوێكی گەورەیە. قازی محەممەد كەسایەتیەكی میللی گەورە بوو، هەر لە ئەساسدا خانەوادەكەیان وابوون، خانەوادەیەكی سیاسی، كۆمەڵایەتی نیشتیمانپەروەر بوون، رووحێكی بەرزی كوردایەتی و خزمەت بە خەڵكیان هەبووە، ئەوە جگە لەوەی پێشەوا خۆی هەستێكی نەتەوەیی كوردانەی بەرزی هەبوو. مەلایەكی ئاسایی نەبوو. قازی محەممەد دەبێت وەكو كەسایەتییەكی رۆحانی بەرز و كەسایەتییەكی سیاسی گەورە تەماشا بكرێت.
رووادو: باشە كەوابێت بۆ كۆمەڵەی (ژێ كاف) هەڵوەشایەوە؟
شێخ عیزەدین: لەبەر ئەو شتانەی باسمكرد.
پرسیار: لەبەرئەوەی داوای رزگاركردنی هەموو كوردستانی دەكرد؟
شێخ عیزەدین: بەڵێ، ئایا ئەو داوایە بۆ ئەوكات و هەلومەرجی كوردستان، مومكین بوو؟ كۆمەڵەی (ژێ كاف) لەبەر چاكبوونەكەی بەكەڵك نەدەهات، نەك لەبەر خراپبوونەكەی. ئەوكاتە لە لایەك حیزبی تودە هەبوو، لەلایەكی دیكەشەوە فیرقەی دیموكرات لە ئازەربایجان، هەروەها رووسەكان لە ناوچەكەدا دەستەڵاتداربوون و كاریگەریشیان لەسەر كورد هەبوو، رەنگە ئەوان پێیان خۆشبووبێت كە كوردیش شتێكی لە بابەتی تودە و فیرقەی دیموكراتی هەبێت، نەك (ژێ كاف). ئەوەبوو قازی محەممەد و هاوڕێكانیشی گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە (ژێ كاف) لەو هەلومەرجەدا سەركەوتوو نابێت، هەروەها ئینگلیزەكان و توركەكان بە سەرۆكایەتی ئەتاتورك، بەو ئامانجانەی (ژێ كاف) خەباتی بۆ دەكرد رازی نەبوون. ئێمە دەمانویست هەموو كوردستان ئازاد ببێت، ئەوەش نەدەگونجا بۆ ئەو سەردەمە.
پرسیار: بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆماری كوردستان دامەزرا؟
شێخ عیزەدین: ئاخر كۆماری كوردستان تەنها لە ئێران دامەزرا، مەبەستی من ئەوەیە كە ئامانجی كۆمەڵەی (ژێ كاف) كوردستانی گەورە بوو.
پرسیار: ئەی كەس ناڕەزایی نیشان نەدا لە هەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵەی (ژێ كاف)؟
شێخ عیزدەین: بەڵی هەبوو، هەندێكیان هەر نەبوونە ئەندامی حیزبی دیموكرات، یەكێك لەوانە مامۆستا هەژارە كە نەبووە ئەندامی حیزبی دیموكرات و دەیگوت دوای كۆمەڵەی (ژێ كاف) دڵم بڕوایی نادات بچمە نێو هیچ حیزبێكەوە.
پرسیار: باشە بە بڕوای تۆ هۆكارە دەرەكییەكان یانیش ناوخۆییەكان بوونە هۆی رووخانی كۆماری كوردستان؟
شێخ عیزەدین: هەردووكیان. دەزانی چۆنە، كۆماری كوردستان، سیمبوڵێكی گەورەیە كە ماوەتەوە بۆ گەلی كورد، هەروەها قازی محەممەدیش كە پێشەوایەك بووە، هەموو ساڵێك خەڵكی كوردستان لەو یادەدا رێزی لێدەگرن. لە شتە گرنگەكانی كۆماری كوردستان ئەوەیە كە زمانی كوردی بووە زمانی رەسمی، سووپای پێشمەرگە دروستبوو و زۆرشتی پۆزەتیڤی دیكە.
پرسیار: كاتێك ئاڵای كورستان لە مەهاباد هەڵكرا ئێوە لە كوێ بوون؟
شێخ عیزەدین: ئەو كاتە من لە بۆكان بووم، لە ماهاباد نەبووم، بەڵام لە هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە بۆكان بەشداریم كرد.
پرسیار: رۆڵی بارزانییەكان و حەمەڕەشید خانی بانە چۆن بوو؟
شێخ عیزدەین: هەردوولایان دەوری چاك و كاریگەریان هەبوو، حەمەڕەشید خان لە لای سەقزەوە لەگەڵ فەیزوڵڵا بەگییەكان شەڕیان لەگەڵ دەوڵەت دەكرد. دیارە هەموشمان دەزانین كە مەلا مستەفا ئەوكاتە ژەنهراڵ بوو و ئەو هەموو پیشمەرگەیەی لەگەڵ بوو، دەورێكی گەورهی گێڕا لە دروستكردنی كۆماردا، دواییش كە كۆمار رووخا لەگەڵ دەوڵەتدا كەوتنە شەڕەوە و چوو بۆ شوورەوی.
پرسیار: تۆ لەدوای رووخانی كۆمار، پشتیوانیت لە راپەڕینی جوتیاران كرد، ئەوە چۆن بوو؟
شێخ عیزەدین: با یەك شت بە تۆ بڵێم، ئاغاكان بۆ من خراپ نەبوون. دیارە نامەوێت تەبلیغ بۆخۆم بكەم، بەڵام من ئەو رۆحییەتەم هەر لەسەرەتاوە هەبووە كە لایەنگری هەژاران بووم و دژی زۆرداری بووم. هەرزوو لەوە تێگەیشتبووم كە رەعیەتی جۆرە كۆیلاتییەك بوو. دژی شێخایەتی بووم، مەبەستم عیرفانی نییە، دژی ئاغا و رەعیەتی بووم. بەڵام ئەم دیاردانە جێگیر ببوون و ببوونە باو. من هەمیشە لەگەڵ مافی ژناندا بووم، ئەوكاتەی كە لە سابڵاخ بووم یان لە هەرشوێنێكی دیكە بووبم دیفاعم لە ژنان كردووە بۆ نموونە ئەگەر كچێك لە منداڵیدا "گەورە بە بچوكی" پێكرایە یا بەر خوێندرابا، كە گەورە دەبوو رازی نەدەبوو، من بۆم دەنووسین كە ئەو نیكاحە سەحیح نەبووە، ئازادی بە هەر كەس مێرد دەكەی. ئەساسەن ئێمە مەسەلەی وەلی موجبیرمان رەتدەكردەوە (كە بابەكە بێ ئەوەی پرس بە كچەكەی بكات بە مێردی بدات). من لە هەموو ژیانمدا دژ بە ئیرتجاع و كۆنەپەرستی بووم و یەكێك لەوانە بووم كە زۆر تەبلیغم بۆ ئەوە كردووە كە خەڵك بچن بخوێنن. جارێكیان پیاوێك هاتە لام، پێیان وتبوو ئەگەر كوڕەكەت بەردەوام بێت لە خوێندن كافر دەبێت، منیش پێم وت بە پێچەوانەوە ئەگەر نەهێڵیت بخوێنێ كافر دەبێت، چونكە سبەینێ هاوڕێكانی دەگەنە پلە و پایەی بەرزی كۆمەلایەتی و زانستی، ئەوكاتە كوڕەكەی تۆش بەجێ دەمێنێت و پێیوادەبێ كە ئەوە دین بووە مانیعی پێشكەوتنی بووە. لە پای ئەوەی كە پشتیوانیم لە جووتیارەكان دەكرد، ئاغاكان دەریانكردم، نەك هەر من زۆر مەلای دیكەشیان دەركرد.
پرسیار: ئەی لەلایەن ساوەكەوە ئازار نەدەدرای؟
شێخ عیزەدین: راستییەكەی جێگەومەكانی من لەوە گەورەتر بوو، نەیاندەوێرا بمگرن، بەڵام بانگیان دەكردم و خەڵكیان رادەسپارد، خەڵكێكی زۆر لە مەهاباد لایەنگری من بوون و تەنانەت چەند مەلایەك كە پەیوەندیان لەگەڵ دەوڵەتدا هەبوو، زۆرجار پێیان دەگوتم كە ئاگام لە خۆم بێت. یەكێك لەو مەلایانە كە حەزناكەم ناوی بێنم، چووبووە ورمێ، لەوێ سەیادیان پێی گوتبوو شیخ عیزەدین كۆمۆنیستە و لەبەر خەلك نەبا خەلعی لیباسمان دەكرد، مەلاكەیش پێی گوتبوو نەخێر وانییە! كە هاتەوە بۆ مەهاباد بۆی گێڕامەوەو وتی دەتگرن. منیش وتم من كۆمۆنیست نیم! ئەوەش لەوەوە سەرچاوەی گرتبوو كە من ئینسانێكی رۆشنفكر و ئازادیخواز بووم، وەك خەلكم بیرنەدەكردەوە، لەبەرئەوە دەیانگوت شێخ عیزەدین كۆمۆنیستە. دیارە من ئێستایش كۆمۆنیست نیم، بەڵام ئەگەر بڵێی لەبەرەی چەپم، بەڵێ ئەوە راستە.
پرسیار: چۆن هەم زانایەكی ئیسلامیت و هەمیش لایەنگری چەپ و ماركسیزم دەكەی؟
شێخ عیزدەین: ئەوە دوو لایەنی هەیە، ماتریالیست بوون و سۆسیالیست بوون دوو شتە، دەكرێت تۆ سۆسیالیست بیت لایەنگری عەدالەتی كۆمەڵایەتی بیت، لایەنگری یەكسانی و مافی ژن بیت. من ماتریالیست نیم، بەڵام دیارە لە زۆرشتی مەزهەبی من فەلسەفەی خۆم هەیە. من بڕوای تەواوم بەوەیە كە دەبێت دین لە دەوڵەت جیابكرێتەوە، ئەمڕۆ سەردەم سەردەمی زانستە، دین لایەنێكی مەعنەوی مرۆڤایەتییە، بەڵام ئەوەی كە ئەمڕۆ بتوانێت دەوڵەت بەڕێوە بەرێت، عیلمانییە. مرۆڤەكان نابێت دژایەتی بیروڕاو و ئاینی یەكتری بكەن، هەموو كەس ئازادە چ دینێك هەڵدەبژێرێت و چۆن بیردەكاتەوە.
پرسیار: كە رژێمی شا رووخا، داواكاری كوردانی رۆژهەڵات لە كۆماری ئیسیلامی چ بوو، ئایا ئەو داواكاریانە بۆ ئەوكاتە مەعقول بوون؟ ئەگەر وابێت ئەی ئێران بۆ رازی نەبوو؟
شێخ عیزەدین: داواكاری ئێمە خودموختاری بوو لە چوارچێوەیی ئێران دا. كە ئەوە حەدی ئەقەلی مافەكانە. بەڵام لەبەرئەوەی كۆماری ئیسلامی لە ئەساسدا حازر نەبوو هیچ هەقێك بدات، تەنها ئامانجی ئەوەبوو دەیویست كۆماری ئیسلامی وەلایەتی فەقێ دابمەزرێنێ و ئازادی و دیموكراسی خەڵك زەوت بكات. هەتا لەگەل شیعەكانیش كە هاوبیری ئەو نەبوون، هاوكاری نەكردووە و ئەوانیشی قبول نەبوو. مەسەلەكە ئەوە نییە ئەو هەقێكی داوە بە ئێمە و ئێمە وەرمان نەگرتبێت، ئەو ئامادە نەبوو هیچ هەقێك بدات، یان مافی گەلی كورد بە رەسمی بناسێ. وەك مەعلوومە ئێمە نەبووین چوبێتین شەڕ لەگەل دەوڵەتدا بكەین، ئەوە دەوڵەت بوو هاتە سەر ئێمە و لەگەڵمان بە شەڕهات. بەڵام لە شەڕەكەدا، شكستیان خوارد، ئەوەبوو خومەینی تەقەزایكرد كە حازرە بۆ ئاشتی. ئێمەش وڵاممان دایەوە : هەیەتی نمایندەگی خەلكی كوردمان دروستكرد، كە پێكهاتبوو لە من، دیموكرات، كۆمەڵە، سازمانی چریكی فیدایی كوردستان.ئەوەش بە بڕیارنامەیەك - كە هەموو ئیمزامان كردبوو، كە ئێمە حازرین لەگەل كۆماری ئیسلامی گفتوگۆ بكەین - لە سەرتاسەری كوردستان بلاوبووەوەو لە هەموو رۆژنامەكانیشدا ئیعلانكرا. لە هەموو شوێنێكیش ئەو دروشمە هەبوو: مامۆستا، دیموكرات، كۆمەڵە، فیدایی – یەكبگرن! دواییش ئەسڵەن مەعلووم بوو كە كۆماری ئیسلامی لە ماهیەتیدا نەبوو، هیچ ئازادیەك یا هیچ هەقێك بدات. تەنانەت ئازادی فەردیشی لە ئینسانەكان زەوتكردووە.
پرسیار: تۆ بۆخۆت لەگەڵ ئایەتوڵڵا خومەینیدا دانیشتووی تاوەكو باسی كێشەی كوردی لەگەڵ بكەی. هەڵوێستی ئەو چ بوو؟
شێخ عیزەدین: بەڵی بینم و هەر زوو زانیم كە هیچ مافێك بە كورد نادات، هەموو قسەكانی تەنها لەسەر كۆماری ئیسلامی بوو، كە گفتوگۆمان لەگەڵ كرد تەنها دەیگوت :هەموو شتێك باش دەبێت. ئێمەیش پێمان وت كە لە كوردستان زوڵم كراوە، ئەویش دەیگوت : جا خۆ زوڵم لە ئێمەش كراوە. كەسێكی وریا بوو، قسەی خۆی بە دەستەوە نەدا. ئێمە كۆمەڵێك مەلا بووین، مەلاكان دەیانگوت مادام هەر حوكومەتێكی ئیسلامی دەبێت، با شیعە و سووننە نەبێت و یەك ئیسلامی هەبێت. منیش بە خومەینیم وت كە ئێمە هەقی خودموختاریمان دەوێت بۆ كوردستان. كاتێكیش هەستاین بڕۆین، خومەینی یەخەی عەباكەی گرتم و پێی گوتم: من ئەمنیەتی كوردستانم لە تۆ دەوێت! منیش لە وەڵامدا پێم گوت: منیش خودموختاری كوردستانم لە تۆ دەوێت! ئێستاش پێموانییە ئەو كۆمارە ئیسلامییەی ویلایەتی فەقیهە، هیچ هەقێك بە كورد و غەیرە كورد، بدات. تەنها رێگا، رووخاندنی ئەو حكومەتەیە و دروستبوونی حكومەتێكی دیموكراتییە.
پرسیار: زۆرجار لێرە و لەوێ باسی ئەو هەشت مادەیە دەكرێت كە كورد پێشكەشی ئێرانی كرد، یەكێك لەو مادانە دەركردنی كوردە ئاوارەكانی باشوور بەتایبەتیش بارزانییەكان بوو، ئەوە پیشنیازی كێ بوو؟
شێخ عیزەدین: ئەو پرسیارە وەك دەڵێن هەویرێكە زۆر ئاو دەكێشێت. دەبێ مووفەسەل قسەی لێ بكرێ. بەڵام خولاسەكەی ئەوەیە.دەوڵەت هەیەتێكی ناردبوو بۆ گفتوگۆ لەگەل ئێمە. هەیەتەكە، لە كەسانی وەك فروهەر، ئایەتووڵا نووری، و..هتد. پێكهاتبوو. سەرەتا كە هاتن پێشوازییەكی باشیان لێكرا، پاشان لە وێڕا یەكسەر هاتن بۆ ماڵی ئێمە، پێشیان وتبووم كە بۆ نەهارێ لە مالی میرزا رەحیمی خەڕازی داوەتین. دوایی كە دانیشتین، هەیەتەكەی دەوڵەت پێیان گوتین، ئێوە داخوازیەكانی خۆتان، چیتان دەوێ، بینووسن. ئێمەیش چەندین سەعات دانیشتینمان كرد، هەیەتەكەی ئێمە ئەوانە بوون: من، شێخ جەلال، كاك فوئاد، دوكتۆر قاسملو، كاك سەلاحی موهتەدی، مامە غەنی، سەناری مامەندی و جەماعەتێكی زۆری دیكە لەو ژوورەدا بوون. هەروەها 60-70 نەفەر لە دەرەوە چاوەڕوان بوون، تا بزانن بڕیاری چی دەدەین. ئەو جەماعەتە لە شارەكانی كوردستانەوە هاتبوون، وەك سەقز، بانە، سەردەشت، بۆكان، مەریوان و..هتد. ماددەكان پاش گفتوگۆیەكی تێر و تەسەل، تەسویبكران. مادەی 8 لە كۆتاییدا مەترەح بوو، بەڵام بەڕاستی من نازانم چۆن ماددەكە مەترەحكرا و كێ پێشنیازی كردبوو. بەڵام كە مەترەح بوو، كەس موخالیفی نەبوو. تەنیا سەناری مامەندی نەبێت، مولاحەزەیەكی لە سەر هەبوو، كە وتی ئەو بەندە موبهەمە، دەبێ بەشێوەیەك بێت كە مەعلوم بێ مەبەست لەوە چییە. ئەوەبوو قسەكانی لەبەرچاوگیرا، و ئیسلاحكرا و لە كۆتاییدا لەسەری رێككەوتین.پێشنویسی ماددەكان، مەرحومی دوكتۆر قاسملوو و كاك سالاح پاكنووس و رێكیانخست. لە كۆتاییدا تەسلیمی هەیئەتی ئێرانمان كرد.
پرسیار: پێتوایە، دروستكردنی حیزبی كۆمۆنیستی ئێران وەكو خۆكوژییەك بوو بۆ كۆمەڵە؟
شیخ عیزدەین: من پێم خۆشە هەموو رێكخراوە سیاسییە كوردییەكان سەربەخۆ بن و لە سەر پێی خۆیان راوەستن، ئەگەر دۆستایەتی و هاوكاری لەگەل شۆڕشگێڕان یان هێزی سیاسی ئێرانیشدا دەكەن، دەبێت پێ لەسەر سیاسەتی سەربەخۆیانەی خۆیان دابگرن. لەبەر ئەوە، بوونی كۆمەڵەم بە حیزبی كۆمۆنیستی ئێران پێ باش نەبوو، هەر ئەودەم قسەشم لەگەل كردن و بۆشم نووسین.
پرسیار: ئێران لە جاران دڕتر پەلاماری كورد دەدات، لەم ماوەیەدا چەندین چالاكڤانی كورد لەسێدارەدران، هاوكات پارتی ژیانی ئازادی كوردستان (پەژاك)، چالاكییە سیاسی و سەربازییەكانی چڕتر كردووەتەوە، رای ئێوە چییە؟
شێخ عیزەدین: من لە بارەی كار و فەعالیەتی ئەو حیزبە سیاسیانە هیچ تەوسیەیەك یا پێراگەیاندنێكم نییە. هەرحیزبێك چۆنی پێ مەسڵەحەتبێت وادەكات. بەڵام بە بڕوای من، خەباتی سیاسی بۆ شەرایتی ئەوڕۆ زۆر موناسیبە. شەڕی چەكداری سەحیح نییە، مەگەر دوژمن هێرشت بكاتە سەر و لەگەڵت بەشەڕ بێت، ئەوا تۆ پێویستە دیفاع لە خۆت بكەی و پێویستە دەستبكەیەوە. ئەو خەباتەی ئەوڕۆ لە كوردستان دەكرێ، هەمووی بە خاتری ئەوەیە چەوساندنەوە لە سەر میللەتی كورد نەمێنێ و میللەتی كورد بە مافی رەوای خۆی بگات.
سهرچاوه: ههفتهنامهی رووداو چاپی ئوروپا، ژماره 49.