ئارشیڤی چاند و هۆنهر
"ئهو شاعیرهی به خراپهی خۆیدا ههڵدهکوت"
شێعر و ژیانی "سافۆ" ژنه شاعیری کهونارا
وهرگێڕ: لهیلا ساڵحی
ئوقیانووسێك دهریا دهریا ههڵدهدراوه
ئهبولقاسم موییهدزاده (ههڵۆ)
پهنجهم ده كانی ههڵكێشا گمهی كۆتری لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ڕووبار ههڵكێشا هاژهی واژهی لێدهتكاوه
پهنجهم ده وشه ههڵكێشا تك تك پیتی لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ههور ههڵكێشا گۆزهی سهرهوژێری شێعری لێدهتكاوه
پهنجهم ده دهریا ههڵكێشا تهمتوومان و ههور و ههڵام لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ههستم ههڵكێشا پهنجهرهیهكم لێكراوه
ئوقیانووسێك دهریا دهریا ههڵدهدراوه
له خاک و خۆڵی شارهزورهوه بهرهو سابڵاغ و ئهرمهنی بڵاغی موکریان
عهلی قاسمی
بۆچی قهدریان نازانین؟!
یهک لهوان شوکروڵڵا بابان
قهڵغانی سهبر
تهرجهمهی قهسیدهیهکی "سهیفی فهرغانی"
فهریدوون ئهرشهدی
کــهڵهبابهکانی گـزنـگ
ههڵسهنگاندنی دوا رۆمانی یاشار کهمال
ئهنوهر محهمهد ئهحمهد
دهلاقهیهک بهرووی " ئیواره ئاشقهکانی تهمهن" ی
فهوزیه سوڵتان بهگیدا
کاوه حهسهن پوور
له سیماتا بهدیم کرد ههیکهلی عومرێکی حهسرهتکێش
وههـا دیـاره که بهخـتت ئـاشیـانی بوولبولی خـهم بێ
«گۆران»
ئهدهبیاتی گهلانی بچوك
نووسهر: فڕانتس کافکا
وهرگێڕ: سهعید سلێمانی
ئهرکی بهیان له ههل و مهرجی ئێستادا
هێمن
ئامادهکردنی: رهحیم بههرامزاده
ژنانی شاعیر و دیسكۆرسی فێمێنیستی
شههلا دهباغی
به بۆنهی ساڵوهگهڕی ژێنوسایدی ههڵهبجه
یادی ههڵهبجه
عهلی مهحهمهدی
شێته بایهکی دهشتهکی
لهوبهری چیاکانهوه
ههڵیکردێ و
بهردینه پهرژینی سنوری
وڵاتی ڕازهکانی پهڕاند،
چهشنی دراکۆلا
شیرهی رهشی
گهردنی کچی شهوی
ههڵمژی.
سهرمهست،
دهریای ژینی سارد و مهندی
وههاژه خست،
پهردهی نههێنی
له سهر شار لادا.»»»»
"دگردیسی"،
خوێندنهوهیهکی فهلسهفی- فێمینیستی شێعری ناڵهجودایی
شههلا دهباغی
بۆ وڵات
یاسین برایم- رواندز
سویند به گهرمیان و كوێستانم
ههڵۆیــــــــــــــــهكی كوردستانم
بۆ ئازادی نیـــــــــــــــــشتیمانم
چیا دهكهمــــــــــــــه دهزگیرانم
قهندیل قهندیل دوژمن بهزێن
خۆرِاگرو تۆڵــــــــــــــــه ستیێن
بالاســــــــــــوورهكهت شاهیده
خوێنی پیــــــــرۆزی شههیده
»»»»
"ئهو شاعیرهی به خراپهی خۆیدا ههڵدهکوت"
شێعر و ژیانی "سافۆ" ژنه شاعیری کهونارا
وهرگێڕ: لهیلا ساڵحی
وهک له سهرچاوه مێژوویییهکان دهردهکهوێ، "سافۆ"مامۆستای فێرکاری گهوره کچان، بۆ دهستپێکی ژیانی هاوبهشی تێکهڵ به خێر و خۆشی بووه. ههر لهبهر ئهوهیه که لهمهڕ ئهوهوه دهڵێن: هۆگری به هاوجسنی خۆی واته ژن بووه. کهچی به شایهدی نووسراوهکانی و به گوتهی "سیموونه فرێلینگ" سافۆ، ئهو جۆره نهبووه که فیمینیستهکانی ئهمڕۆکه باسی دهکهن. ئهو شاعیره، شێعرهکانی خۆی بۆ ستایش و رێزلێنان له پلهوپایهی ژنان تهرخان کردووه.
ئوقیانووسێك دهریا دهریا ههڵدهدراوهئهبولقاسم موییهدزاده (ههڵۆ)
پهنجهم ده كانی ههڵكێشا گمهی كۆتری لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ڕووبار ههڵكێشا هاژهی واژهی لێدهتكاوه
پهنجهم ده وشه ههڵكێشا تك تك پیتی لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ههور ههڵكێشا گۆزهی سهرهوژێری شێعری لێدهتكاوه
پهنجهم ده دهریا ههڵكێشا تهمتوومان و ههور و ههڵام لێدهتكاوه،
پهنجهم ده ههستم ههڵكێشا پهنجهرهیهكم لێكراوه
ئوقیانووسێك دهریا دهریا ههڵدهدراوه
له خاک و خۆڵی شارهزورهوه بهرهو سابڵاغ و ئهرمهنی بڵاغی موکریان
عهلی قاسمی
 |
 |
|---|---|
نالی |
وهفایی |
میرنشینی ئهردهڵان له سنه بۆ ماوهیهکی زهمانی زۆر له پشت شاعیرانی دیالیکت و زاراوهی ههورامی که تێکهڵاوێک بوو له ههورامی – سۆرانی راوهستابوو، تا ئهو کات له کوردستانی رۆژههڵات، له ههرێمی شێعر دا ههر ئهو دیالیکته زاڵ بوو که شاعیرانی وهک بێسارانی، ئهحمهد بهگی کۆماسی، وهلی دێوانه، مهولهوی تاوهگۆزی و... بهرچاوترینیان بوون:
نهواتم عهرعهر سهههند پهروهرده
باخهوانان داخ وه تۆی گڵ بهرده
خودنومایی لای باڵا نهمامان
وێت لادهر ئامان، پهرێ تۆنامان
نهواتم عهرعهر سهههند پهروهرده
باخهوانان داخ وه تۆی گڵ بهرده
خودنومایی لای باڵا نهمامان
وێت لادهر ئامان، پهرێ تۆنامان
بۆچی قهدریان نازانین؟!
یهک لهوان شوکروڵڵا بابان
ئاخۆ ئێمهی کورد چهند کهسی وهکوو ئهو مامۆستا هونهرمهندهمان ههن و هیچکهس یادێکیشیان لێ ناکا و لهبهر چی میدیاکانی راگهیاندنی کوردی، تهنانهت گۆڤار و ماڵپهڕه سهربهخۆیهکانیش ههوڵێک بۆ چاوپێکهوتن و دیمانه و بهسهرکردنهوهی ئهو کهسایهتیانه نادهن؟! لهبهرچی گهنجی کورد ههوڵنادا له هونهر، لێزانین، شوعور و ئهزموونه نایابه پیرهکانی که به قیمهتی لهدهسدانی تهمهنی لاویهتی و تووانهوی مۆم وجوودیان وهدهسکهوتوون، کهڵک وهرگرێ؟!
قهڵغانی سهبرتهرجهمهی قهسیدهیهکی "سهیفی فهرغانی"
فهریدوون ئهرشهدی
مهولانا "سهیفالدین محمد فهرغانی" له سهدهی حهفتهم و ههشتهمی کۆچی و له سهردهمانی دهسهڵاتی " ئیلاخانان و مهغولان"دا، ژیاوه . له زۆربهی شیعرهکانیدا، بهتایبهت قهسهیدهکان، به دیدێکی رهخنهگرانهوه کێشه کۆمهڵایهتیی و سیاسییهکانی زهمانی خۆی باس کردووه. له گهڵ شاعیرانی بهناوبانگی وهکوو "سهعدی شیرازی و هومامی تهبرێزی" ئاشنایهتی و دۆستایهتی ههبووه. ئهم تهرجهمهیهی لهبهر دهستتاندایه، تهرجهمهی قهسیده بهناوبانگهکهیهتی که....
کــهڵهبابهکانی گـزنـگ
ههڵسهنگاندنی دوا رۆمانی یاشار کهمال
ئهنوهر محهمهد ئهحمهد
"کهڵهبابهکانی گزنگ"، دهقی دوا ڕۆمانی به ئهڵمانی وهرگێڕدراوی** (یاشار کهمال)، ههندێک له ڕووداوهکانی جهنگی جیهانی یهکهمه.
شهڕهکانی کۆتایی دهستهڵاتی عوسمانی و ئهوسا جهنگی لهشکری پاشماوهی عوسمانی به ڕێبهریی (مستهفا کهمال ـ ئهتاتورک) بۆ هێشتنهوهی دهستهڵات و کۆمارێکی تورکییه.
سیاسهتی شۆڤێنی پاشاکانی عوسمانی و ئهوجا مستهفا کهمال، له ههمبهر گهلانی بندهستدا و بهکارهێنانی خهڵکانی غهیرهتورک، وهک چیلکهوچهوێڵی ئاگری شهڕی نهگریس و به دوژمن کردنی گهلانی ئهو ناوچهیه له یهکتر، بۆ بهرژهوهندی نهتهوهیی تورک و دامهزراندنی دهستهڵاتێکی تورک له سهر کهلاوهی ئیپمراتۆری لهناوچووی عوسمانییه.
شهڕهکانی کۆتایی دهستهڵاتی عوسمانی و ئهوسا جهنگی لهشکری پاشماوهی عوسمانی به ڕێبهریی (مستهفا کهمال ـ ئهتاتورک) بۆ هێشتنهوهی دهستهڵات و کۆمارێکی تورکییه.
سیاسهتی شۆڤێنی پاشاکانی عوسمانی و ئهوجا مستهفا کهمال، له ههمبهر گهلانی بندهستدا و بهکارهێنانی خهڵکانی غهیرهتورک، وهک چیلکهوچهوێڵی ئاگری شهڕی نهگریس و به دوژمن کردنی گهلانی ئهو ناوچهیه له یهکتر، بۆ بهرژهوهندی نهتهوهیی تورک و دامهزراندنی دهستهڵاتێکی تورک له سهر کهلاوهی ئیپمراتۆری لهناوچووی عوسمانییه.
دهلاقهیهک بهرووی " ئیواره ئاشقهکانی تهمهن" ی
فهوزیه سوڵتان بهگیدا
کاوه حهسهن پوور
له سیماتا بهدیم کرد ههیکهلی عومرێکی حهسرهتکێش
وههـا دیـاره که بهخـتت ئـاشیـانی بوولبولی خـهم بێ
«گۆران»
لهو کاتهوه، ئهدهبیاتی کورد، له کوردستانی ئێران دا، تا ڕادهیهک گهشهی سهندووه و نوێ بۆتهوه چهند دهفتهره شێعر بڵاوبوونهوه؟ بهشی ژنه شاعیرهکان له کۆی ئهم کتێبانه چهنده بووه؟ پلهی شێعری ئافرهت له کوردستانی ئێران له تهک شێعری ئافرهتانی بهشهکانی تری کوردستان له کوێ ڕاوهستاوه؟ ئایا«ئێواره ئاشقهکانی تهمهن» ده جیهانی ئافرهتانهدا دهگوونجێ؟ ئایا توانیوێتی کێشهکانی ژن یا دنیای ژنانه تیشکاوێژی بکا؟
ئهدهبیاتی گهلانی بچوك
نووسهر: فڕانتس کافکا
وهرگێڕ: سهعید سلێمانی
ئهوهی که له ئهدهبیاتی هاورچهرخی یههوودهوه بههۆی «لۆڤی»1یهوه له وارشۆ ، ههروهها ئهوهی له ئهدهبیاتی هاوچهرخی «چێک»2ـهوه تا ڕادهیهک له ڕێی تێروانینی خۆمهوه، وهدهستم دهکهوێت، ئاماژه بهم ڕاستیه دهکات که زۆربهی کاریگهریه بهکهڵکهکانی ئهدهبیات [بریتین له]: ڕاچڵهکاندنی زهینهکان، پۆلێنکردنی وشیاری نهتهوهیی، که زۆربه له ژیانی جهماوهردا نهناسراو دهمێنێتهوه و ههمیشهش ڕوو له ههڵوهشانه، شانازیهک که یهک نهتهوه به ئهدهبیاتی تایبهت به خۆیهوه دهیکات و پارێزگاریهک که له ئاست دنیای دوژمنکارانهی دهوروبهردا لێی دهکات، ئهم چهشنه له تۆماری بیرهوهریهکان به دهستی نهتهوهیهک که شتێکی تهواو جیاوازه له مێژوونووسینهوه و به خێراییهکی زۆری بهرهو پێشکهوتنهوه.
ئهرکی بهیان له ههل و مهرجی ئێستادا
هێمن
ئامادهکردنی: رهحیم بههرامزاده
... من پێم وا نیه ئهگهر نووسهرێکی ئێمه له کاتی پێویست دا بۆ دهربڕینی مهبهست وشهی بێگانه به کار بێنێ، قیامهت رادهبێ، دنیا به قوڕ دهگیرێ، پردی سیڕات دهپسێ و رووگه وهردهگهڕێ. بهڵام خۆ فریودان و خهڵک فریودان به گوناهێکی گهوره و تاوانێکی خراپ دهزانم. ئێمه نابێ گوێ بدهیهنه شۆوینیستهکانی فارس که دهڵێن کوردی شێوهیهکی فارسیییه. بۆ خۆمان دهزانین زمانهکهمان زمانێکی سهربهخۆیه و ناترسین و نایشارینهوه که خزمایهتی دهتهک فارسیش داههیه. زۆر باش دهتوانین وشهی فارسی وهربگرین وهک ئهوان له وهرگرتنی وشهی کوردی و هیچ زمانێکی دیکه سڵ ناکهن. بهڵام ...
ژنانی شاعیر و دیسكۆرسی فێمێنیستیشههلا دهباغی
له دهیهكانی80-90دا نووسینی شیعر له لایهن ژنانی كوردهوه به شێوهیهکی بهربڵاو دهستیپێكرد و ئهو شیعرانه به شێوهیهکی ڕادیكاڵ و بناخهیی خۆ له شیعری شاعیرانی پیاو جیادهكهنهوه. بههۆی ئهوه كه ڕهخنهی ئهدهبی بهگشتی لهناو ئهدهبی كوردیدا لاوازه، شیعری شاعیرانی ژن به شێوهیهكی ئاكادێمی قسهی لهسهر ناكرێت. ههتا ئێستا نووسینی ژنان له پهراوێزی شیعری پیاواندا، وهلادهنرێت. بهگشتی زۆر جار دهبیسین كه دهگوترێ ژنان له زمان و شیعر هیچ نازانن. بهداخهوه تا ئێستا به شێوهی زانستی و ئاكادێمی شیعری شاعیرانی ژن له كوردستان نهچۆته پای ههڵسهنگاندنێكی ئاکادێمی/ ئهدهبی.
به بۆنهی ساڵوهگهڕی ژێنوسایدی ههڵهبجه
یادی ههڵهبجه
عهلی مهحهمهدی
شێته بایهکی دهشتهکی
لهوبهری چیاکانهوه
ههڵیکردێ و
بهردینه پهرژینی سنوری
وڵاتی ڕازهکانی پهڕاند،
چهشنی دراکۆلا
شیرهی رهشی
گهردنی کچی شهوی
ههڵمژی.
سهرمهست،
دهریای ژینی سارد و مهندی
وههاژه خست،
پهردهی نههێنی
له سهر شار لادا.»»»»
"دگردیسی"،
خوێندنهوهیهکی فهلسهفی- فێمینیستی شێعری ناڵهجودایی
شههلا دهباغی
نیچه ساڵی 1882 دهنووسێ:
ئهوه پێویستییهکه؛ كاتێك ئینسان له خۆی ڕازی دهبێت - به شێوهیهك له شێوهكان، له ڕێگهی نووسینهوه بێت یان هونهر - ئینجا لهڕاستیدا ئینسان تهحهمول دهكرێت!"
ناڵهی جودایی بهو ڕووکردنی شاعیر له ساقی دهستپێدهکا و شاعیر دهخوازێ سهرنجی ساقی بۆلای خۆی ڕاکێشێ و ڕهوایهتی ئهوهی بۆ بکا که چۆن جیاوازی له نێوان ژیانی تاکهکاندا ههیه:
ساقییا وا بادهوه، وا بادهوه
ڕوو لهلای من که به جامی بادهوه
موشتهری وهک من له مهیخانێ کهمن
زۆربهیان شاد و بهکهیف و بێخهمن (ل. 12)
ئهوه پێویستییهکه؛ كاتێك ئینسان له خۆی ڕازی دهبێت - به شێوهیهك له شێوهكان، له ڕێگهی نووسینهوه بێت یان هونهر - ئینجا لهڕاستیدا ئینسان تهحهمول دهكرێت!"
ناڵهی جودایی بهو ڕووکردنی شاعیر له ساقی دهستپێدهکا و شاعیر دهخوازێ سهرنجی ساقی بۆلای خۆی ڕاکێشێ و ڕهوایهتی ئهوهی بۆ بکا که چۆن جیاوازی له نێوان ژیانی تاکهکاندا ههیه:
ساقییا وا بادهوه، وا بادهوه
ڕوو لهلای من که به جامی بادهوه
موشتهری وهک من له مهیخانێ کهمن
زۆربهیان شاد و بهکهیف و بێخهمن (ل. 12)
بۆ وڵات
یاسین برایم- رواندزسویند به گهرمیان و كوێستانم
ههڵۆیــــــــــــــــهكی كوردستانم
بۆ ئازادی نیـــــــــــــــــشتیمانم
چیا دهكهمــــــــــــــه دهزگیرانم
قهندیل قهندیل دوژمن بهزێن
خۆرِاگرو تۆڵــــــــــــــــه ستیێن
بالاســــــــــــوورهكهت شاهیده
خوێنی پیــــــــرۆزی شههیده
»»»»